मृच्छकटिकम् Act 1

 नटी -- (प्रविश्य) आर्य इयमस्मि.  Actress - (Entering) Sir. Here I am (आर्य = Sir इयम्=This(fem.) अस्मि = I am ) Actress - (Entering) Sir. Here I am सूत्रधारः ---- आर्ये स्वागतं ते. (आर्ये  = O Lady (Vocative case of आर्या) स्वागतम् = welcome,  ते=to you) Director - Lady, my greetings to you. नटी -- आज्ञापयत्वार्यः को नियोगोऽनुष्ठीयतामिति. Actress - May your honour command what duty is to be executed by me (आज्ञापयतु = may command आर्यः = your honour कः = what नियोगः = duty अनुष्ठीयताम् = to e executed इति = thus ) सूत्रधारः --- आर्ये. ('चिरसङ्गीतोपासनेन' इत्यादि पठित्वा.') अस्ति किमप्यस्माकं गेहेऽशितव्यं न वेति. Director --- Lady (Saying - 'By having practised music for a long time' etc.) is there anything to eat in our house or not? (चिरसङ्गीतोपासनेन => चिर-सङ्गीत-उपासनेन = By having practised music for a long time इति = this-आदि = etc पठित्वा =Saying. अस्ति=is किम् अपि = anything अस्माकम्=our गेहे =  in house अशितव्यम् = eatable  न=not ...

शून्यमपुत्रस्य गृहं चिरशून्यं नास्ति यस्य सन्मित्रम्। मूर्खस्य दिशः शून्याः, सर्वं शून्यं दरिद्रस्य।।८।। The home of a sonless person is empty; he who has not a real friend finds all time empty; the quarters are empty to a fool; and everything is empty to a poor man. शून्यम् empty अपुत्रस्य sonless person गृहम् house  चिर always शून्यं empty न not अस्ति is  यस्य whose  सन्मित्रम् true friend  मूर्खस्य of a fool दिशः directions शून्याः empty  सर्वम् everything शून्यं empty  दरिद्रस्य of a poor man

तयोरिदं सत्सुरतोत्सवाश्रयं नयप्रचारं व्यवहारदुष्टताम्। खलस्वभावं भवितव्यतां तथा चकार सर्वं किल शूद्रको नृपः।।७।। King Sudraka has delineated in that (excellent) way these, in connection with those two, namely, the course of virtuous life based on the pleasures of true love, corruptness of legal procedure, the nature of vilains, and (the workings of) Destiny. तयोः इदम् सत्-सुरत-उत्सव-आश्रयम् नय-प्रचारम् व्यवहार-दुष्टताम्। खल-स्वभावम् भवितव्यताम् तथा चकार सर्वं किल शूद्रकः नृपः।।7।। तयोः of those two इदम् this सत् true सुरत love (romantic or sexual) उत्सव pleasure आश्रयम् based on नय virtuous (life) प्रचारम् course (conducting of) व्यवहार legal procedure दुष्टताम् corruptness खल villain स्वभावम् nature भवितव्यताम् workings of तथा that way चकार did सर्वम् all किल indeed शूद्रकः Shudraka नृपः King

अवन्तिपुर्यां द्विजसार्थवाहो युवा दरिद्रः किल चारुदत्तः। गुणानुरक्ता गणिका च यस्य वसन्तशोभेव वसन्तसेना।।६।। (It is related that) there lived, as was said, in the city of Ujjayini, (one) Charudatta, a leader o the Brahmanas, who was young and poor and a courtesan called Vasantasena, (lovely) like the beauty of Vasanta (spring), who loved him for his virtues अवन्ति-पुर्याम् द्विज-सार्थवाहः युवा दरिद्रः किल चारुदत्तः गुण-अनुरक्ता गणिका च यस्य वसन्त-शोभा इव वसन्तसेना।।6।। अवन्ति Ujjayini पुर्याम् in the city द्विज Brahmins सार्थवाहः leader युवा young (युवन्) दरिद्रः poor किल indeed चारुदत्तः Charudatta गुण virtues अनुरक्ता loved गणिका courtesan यस्य whose वसन्त spring शोभा beauty इव like वसन्तसेना Vasantasena

समरव्यसनी प्रमादशून्यः ककुदो वेदविदां तपोधनश्च। परवारणबाहुयुद्धलुब्धः क्षितिपालः किल शूद्रको बभूव।।५।।  Passionately fond of war; free from negligence; chief of those who knew the vedas; rich in penance; and eager to fight with his two arms the elephants of his enemies - such indeed was King Sudraka समर-व्यसनी प्रमाद-शून्यः ककुदः वेद-विदां तपस्-धनः च। परवारण-बाहु-युद्ध-लुब्धः क्षिति-पालः किल शूद्रकः बभूव।।5।।  समर War व्यसनी passionate व्यसनिन् प्रमाद negligence  शून्यः free from ककुदःchief वेद vedas  विदां of those who know विद् तपस् penance धनः rich परवारण one who averts or drives away enemies बाहु arms युद्ध fight लुब्धः eager  क्षिति land पालः ruler किल indeed शूद्रकः sudraka बभूव indeed

ऋग्वेदं सामवेदं गणितमथ कलां वैशिकीं हस्तिशिक्षां ज्ञात्वा शर्वप्रसादाद् व्यपगततिमिरे चक्षुषी चोपलभ्य। राजानं वीक्ष्य पुत्रं परमसमुदयेनाश्वमेधेन चेष्ट्वा लब्ध्वा चायुः शताब्दं दशदिनसहितं शूद्रकोऽग्निं प्रविष्टः।।४।। He knew the Rigveda, the Samaveda, mathematics, the (fine) arts, and the science of (the training and arrangement of) elephants; and he obtained, through Siva's favour, eyes from which the darkness (of ignorance) (or, blindness) had departed. Having seen his son installed (on the throne) as king, having performed the exalting Asvamedha sacrifice, and having enjoyed a life of one hundred years together with ten (more) days, Sudraka entered the (sacred) fire (i.e., died) ऋग्वेदम् Rigveda सामवेदम् saamaveda गणितम् mathematics अथ and कलाम् arts वैशिकीम् of the courtesans हस्ति elephant शिक्षाम् traning ज्ञात्वा learned शर्व Siva प्रसादात् favour व्यपगत departed तिमिरे darkness चक्षुषी eyes च and उपलभ्य having obtained राजानम् king (acc of राजन्) वीक्ष्य considered पुत्रम् so...

अलमनेन परिषत्कुतूहलविमर्दकारिणा परिश्रमेण। एवमहमार्यमिश्रान् प्रणिपत्य विज्ञापयामि - यदिदं वयं मृच्छकटिकं नाम प्रकर्णं प्रयोक्तुं व्यवसिताः। एतत्कविः किल - अलम् अनेन परिषत्-कुतूहल-विमर्द-कारिणा परिश्रमेण। एवम् अहम् आर्य-मिश्रान् प्रणिपत्य विज्ञापयामि - यत् इदम् वयम् मृच्छकटिकं नाम प्रकर्णम् प्रयोक्तुम् व्यवसिताः। एतत्-कविः किल - Enough of an exertion that causes distraction of the curiosity of the audience.-Having saluted (these) honourable gentlemen, I will thus respectfully address them: That (here) we have undertaken to stage this play called Mrichchhaatika. It is stated that the poet, its author - अलम् Enough अनेन this परिषत् audience कुतूहल curiosity विमर्द distraction कारिणा  cause (instrumental case) कारिन् परिश्रमेण exertion (instrumental case) परिश्रम एवम् these अहम् I आर्य honourable मिश्रान् gentlemen (accusative case) मिश्र प्रणिपत्य having saluted प्रणिपतति विज्ञापयामि address यत् that इदम् this वयम् we नाम called प्रकरणम् play प्रयोक्तुम् stage व्यवसिताः undertak...

पातु वो नीलकण्ठस्य कण्ठः श्यामाम्बुदोपमः । गौरीभुजलता यत्र विद्युल्लेखेव राजते।।२।। पातु वः नील-कण्ठस्य कण्ठः श्याम-अम्बुद-उपमः। गौरी-भुज-लता यत्र विद्युत्-लेखा इव राजते।।2।। May the neck of (the black-throated deity) Siva, resembling a dark cloud, protect you ! - (the neck) whereon the creeper-like arm of Parvati shines like a streak of lightning.     1. पातु may he protect     2. वः (accusative) you all     3. नील black     4. कण्ठस्य of the throated     5. कण्ठः neck     6. श्याम dark     7. अम्बुद cloud     8. उपमः resembling     9. गौरी parvati     10. भुज hand     11. लता creeper     12. यत्र whereon     13. विद्युत् ligthning     14. लेखा streak     15. इव like     16. राजते shines

पर्यङ्कग्रन्थिबन्धद्विगुणितभुजगाश्लेषसंवीतजानोरन्तःप्राणावरोधव्युपरतसकलज्ञानानुरुद्धेन्द्रियस्य। आत्मन्यात्मानमेव व्यपगतकरणं पश्तस्तत्त्वदृष्ट्या शम्भोर्वः पातु शून्येक्षणघटितलयब्रह्मलग्नः समाधिः।।१।। पर्यङ्क-ग्रन्थि-बन्ध-द्विगुणित-भुजग-आश्लेष-संवीत-जानोः अन्तः-प्राण-अवरोध-व्युपरत-सकल-ज्ञान-अनुरुद्ध-इन्द्रियस्य। आत्मनि आत्मानम् एव व्यपगतकरणम् पश्यतः तत्त्व-दृष्टया शम्भोः वः पातु शून्य-ईक्षण-घटित-लय-ब्रह्म-लग्नः समाधिः।।1।। May the abstract meditation (Samadhi) of Siva, concentrated on Brahma owing to the (intense) absorption produced by the absence of any perception, protect you! - (of Siva), whose knees wrapped round the doubly-jointed fold of the snake while he sits having formed a knot (with his legs) in the Paryanka posture (by bending them cross-wise) : (the operation of) whose sense is so suspended as to cause the cessation of all perception, by reason of the vital airs being confined within; and who, with the eye of truth, is visualizing within himself his own self (as the Unive...